Yabancı sanal ağlar ve dijital platformlar Türkiye’de uzun müddettir faaliyet yürütüyor, bu süreçte yatırım ve istihdam sağlamadan yüksek gelir elde ediyor. Kelam konusu platformlar yıllar içinde sessiz bir halde tesirlerini artırıyor ve bu da önemli sonuçlar doğuruyor.
YATIRIMSIZ 158 MİLYAR TL KAZANDILAR
Hürriyet’ten Selin Irmak Kaçmaz ve Özgür Gündüz’ün haberinde yer alan uzman değerlendirmelerine nazaran, yabancı dijital platformlar Türkiye’ye yatırım yapmıyor, istihdam sağlamıyor lakin ülkeden elde ettikleri yüksek gelirleri yurt dışına aktarıyor. Bu platformların uzun yıllardır Türkiye pazarında faal olduğu, buna rağmen mahallî iktisada katkı sunmadığı vurgulanıyor. 2024 yılı datalarına nazaran X, Meta, Google ve TikTok üzere yabancı platformlara Türkiye’den reklam yoluyla yaklaşık 158 milyar lira aktarıldığı tabir ediliyor.
DİJİTAL PLATFORMLARIN TESİR ALANI GENİŞLEDİ
Zamanla dijital medya ve sanal platformların sırf bağlantı alanı olmaktan çıktığı, yeni bir tesir ve operasyon merkezi haline geldiği belirtiliyor. Uzmanlar, bu platformların algoritmalar aracılığıyla bilhassa gençleri maksat aldığını ve belli içeriklere yönlendirdiğini lisana getiriyor. Bu süreçte cürüm, şiddet ve toplumsal bedelleri aşındırabilecek içeriklerin yaygınlaştırıldığı, bunun da şuurlu bir yönlendirme olduğu görüşü öne çıkıyor.
AVRUPA ÜLKELERİ TEDBİR ALMAYA BAŞLADI
Dijital platformların tesirinin artmasıyla birlikte birtakım Avrupa ülkeleri yaş sınırlaması ve içerik kontrolü üzere tedbirleri hayata geçiriyor. Bu gelişmeler, Türkiye’nin de misal adımlar atıp atmayacağı sorusunu gündeme getirdi. Uzmanlar, Türkiye’nin bu mevzuda gecikmeden siyaset geliştirmesi gerektiğini vurguluyor.
PEKİ TÜM BUNLAR NE MANAYA GELİYOR?
Bilişim Uzmanı Osman Demircan, “Farklı üç durumu kıymetlendiriyor olmamız gerekiyor. Ekonomik manada önemli bir formda reklam altyapı bağımlılığımız bulunuyor. Türkiye’de dijitalin hissesi yapılan birçok araştırmada %74’ler düzeyinde. Bu durum yerli medya için bir gelir sıkışması, haber ekosistemi içinde finans krizi manasına gelmekte” dedi ve şu ayrıntıları verdi:
“Bir öbür durum ise bilginin bulunduğu ortamdaki riskleri. Yani algoritmik dağılım. Bu algoritmalar istenildiği üzere yönlendirilebildiği sürece gündem belirleme yalnızca algoritmanın ve o algoritmayı yaratanların inisiyatifine kalmış olur. Bu durumun yarattığı en büyük gerçek ise, dezenformasyon, kutuplaşma ve koordineli manipülasyon risklerinin artması.”
‘MİLLİ GÜVENLİK SORUNU OLARAK ALGILANMALI’
“Son olarak bahsin ulusal egemenlik sorunu olarak algılanması ve lokal kanunların önemli formda gözden geçirilmesi, tekrar oluşturulması ve kurallara uyulmasının sağlanması gerekli.”
“Yabancılar yalnızca yabancı oldukları için kurallara uymama hakkına sahip değiller. Ülke hudutlarımızda yayın yapan tüm dijital platformlar bu kurallara uymalı.”
DİJİTAL İŞGAL UYARISI
Bilişim Uzmanı Prof. Dr. Ali Murat Kırık da bu mevzunun bir ulusal güvenlik sorunu olduğunun ısrarlar altını çizdi, “Türkiye bugün sessiz lakin derinden ilerleyen bir ‘dijital işgal’ ile karşı karşıyadır. Yıllardır hayatımıza sızan yabancı dijital platformlar, artık yalnızca birer bağlantı aracı değil, ülkemizin ekonomik damarlarını kurutan ve toplumsal yapımızı gaye alan birer ulusal güvenlik sorunu haline gelmiştir. Kendi topraklarımızda, bizim vatandaşımız üzerinden milyarlarca dolar kazanan bu yapılar ne Türkiye’ye yatırım yapıyor ne de topladıkları devasa dataları bizimle paylaşıyor” dedi.
REKLAM GELİRLERİNDE ÇÖKÜŞ TABLOSU
“Ekonomik tablo tam manasıyla bir felaketi işaret ediyor: 2024 yılında yalnızca reklam aracılığıyla Türkiye’den Google, Meta, TikTok ve X üzere platformlara tam 158 milyar lira aktarıldı. 2014 yılında reklam pastasından %20 hisse alan bu yabancı mecralar, bugün pastanın %74’ünü ele geçirmiş durumda. Lokal medyamızın hissesi ise %26’lara kadar geriledi. Bu, vergi veren ve işçi çalıştıran ulusal basınımızın finansal olarak idam edilmesi demektir” diyen Prof. Dr. Ali Murat Kırık ekledi:
“Mesele yalnızca para da değil; algoritmalar bugün birer ‘toplum mühendisliği’ silahı olarak kullanılıyor. Bu platformlar, algoritmalarını büsbütün kendi çıkarları doğrultusunda belirleyerek Türk toplumunun bedellerini ve toplumsal yapısını istedikleri üzere şekillendiriyorlar. Gençlerimiz üzerinde yürütülen ahlaki yozlaştırma operasyonları; kumar, uyuşturucu özendirme ve sapkın akımlar, ‘ifade özgürlüğü’ maskesi altında çocuklarımızın zihinlerine adeta enjekte ediliyor.”
TÜRKİYE BU DURUMA KARŞI NASIL TEDBİRLER ALMALI?
“Yasaklamak hiçbir vakit tahlil olmayacak. Lakin toplumsal mecralar ile ahenk içerisinde hazırlanan ve uygulatılan kanunlar her vakit sürekliliği koruyacaktır” diyen Osman Demircan alınması gereken tedbirleri anlattı:
“Özellikle reklam şeffaflığı, reklamların denetlenebilir olmasının sağlanması ve ilgili devlet kurumlarının reklam kütüphanelerine, reklamın hedeflenmesini sağlayan kriterlere, reklam için harcanan bütçeler ve o reklamlara kimlerin eriştiği verisine erişim sağlanabilmeli. Tabi kâğıt üzerinde kalmayacağına emin olunan ve uygulanmaması halinde önemli para ve teknik yaptırımların uygulanacağı kanunların süratli bir halde oluşturulması çok değerli.”
‘ÇOCUKLARIN GÜVENLİĞİNİN SAĞLANMASI ŞART’
Yargısal kontrolün sanal ortam için de yasal bağlamda süreçlendirilmesi gerektiğinden de bahseden Demircan, “Çocukların güvenliğinin de sağlanması kaide. Yaş doğrulamaları tüm platformlar için standart hale getirilmeli ve bağımlılık yaratıcı ya da yaşa uygun olmayan hiçbir algoritmanın çocukların ekranında çalışmaması sağlanmalı. Verginin sağlıklı alınabilmesi için hizmetlerin yasal mevzuatlarla ölçeklendirilebilmesi ve rekabetin daha adil bir halde yapılabilmesi için de sanal dünyaya özel, algoritma kontrolleri yapan bir kurumun oluşturulması hem hakların daha sağlıklı korunmasını sağlayacak hem de algoritmalardaki yönlendirmeleri denetim altında tutabilecektir.”
DÜNYADAN DİRENİŞ ÖRNEKLERİ
Dünyada bu sömürü sistemine karşı çok somut zaferler kazanıldığı bilgisini veren Ali Murat Kırık, şu bilgileri verdi:
“Avustralya, dünyada bir birincisi başararak bu devleri lokal haber içerikleri için yayıncılara ödeme yapmaya zorladı. Akabinde Kanada, çıkardığı kararlı kanunla Google’ın ülkelerine her yıl tam 74 milyon dolar telif ödemesi yapacağını tescilledi. Bu sayılar gösteriyor ki; dik duran ve yasasını koyan devletler, dijital devleri dize getirip ulusal servetini koruyabiliyor.”
TÜRKİYE İÇİN DİJİTAL TELİF ZORUNLULUĞU
Prof. Dr. Kırık, Türkiye için de bir ‘Dijital Telif Yasası’nın artık lüks değil, kaçınılmaz bir mecburilik olduğunu söyledi, “Avustralya ve Kanada’nın kopardığı bu haklar, bizim yayıncılarımız için de bir can suyu olmalıdır. İçeriklerimizi ücretsiz kullanıp üzerinden milyarlarca lira reklam geliri elde eden bu platformlar, ürettiğimiz her haberin bedelini kuruşu kuruşuna ödemek zorundadır. Aksi takdirde, ulusal yayıncılığımız global devlerin kölesi haline gelecektir” dedi.
‘HAREKET ALANLARI DERHAL DARALTILMALI’
Kırık, öte yandan bu platformların Türkiye’deki ekonomik hareket alanının derhal daraltılması gerektiğini söyledi ve ekledi:
“Yerli şirketlerimizin haksız rekabet altında ezilmesini engellemek için mali kontrol kaidedir. Bu kapsamda, bu devlerin ülkemizden zahmetsizce çıkardığı milyarlarca liranın önünü kesmek ismine Dijital Hizmet Vergisi oranları vakit kaybetmeden artırılmalı ve bu gelirler yerli medyanın güçlendirilmesi için kullanılmalıdır.
Dijital egemenliğimizi kazanmak bizim için bir varoluş uğraşıdır. TBMM gündeminde bekleyen Dijital Telif Yasası acilen ve odunsuz bir halde yasalaşmalıdır. Kendi algoritmalarımızı ve yerli medya ekosistemimizi kurmadığımız her saniye, ulusal servetimiz ve geleceğimiz dışarı akmaya devam edecektir. Türkiye, bu dijital işgale karşı hem hukuksal hem de mali kalkanını bugün kuşanmalıdır; yarın çok geç olabilir!”
Bu platformların tarafsız olduğu argümanı, bilhassa Filistin ve Gazze’de yaşananlar karşısında büsbütün yerle bir olmuştur. Bugün karşımızda tarafsız birer mecra değil, İsrail ve Amerika merkezli işleyen dev bir sansür makinesi vardır. Bu yapılar, mazlumların feryadını görünmez kılan algoritmik oyunlarla gerçekleri dünyadan saklıyor; zalimin zulmünü ise olağan bir durummuş üzere pazarlıyor.”
BREZİLYA, FRANSA VE DEVLETE MEYDAN OKUYAN PLATFORMLAR
Dünyada dijital sömürüye karşı duran tek örnekler Avustralya ve Kanada değil; Brezilya ve Fransa üzere ülkeler de bu devlere karşı sert savunma sınırları kurarak egemenliklerini koruyor.
Ali Murat Kırık, “Yakın vakitte Brezilya, kendi maddelerini ve yargı kararlarını hiçe sayan X platformunu iki yıl evvel erişime kapatarak, hiçbir şirketin bir devletten daha güçlü olmadığını tüm dünyaya kanıtladı ve platformu dize getirerek milyonlarca dolarlık ceza ödemeye mahkûm etti ve kendi kurallarına uydurdu. Benzeri halde Fransa da Google’a karşı yürüttüğü kararlı hukuk uğraşını kazanarak, teknoloji devini mahallî yayıncıların içerikleri için “telif bedeli” ödemeye mecbur bıraktı. Bu örnekler, dijital devlerin fakat devlet otoritesi ve sarsılmaz maddelerle hizaya getirilebileceğini açıkça gösteriyor” sözlerine yer verdi.
“Yabancı sanal ağların Türkiye’ye yönelik yürüttüğü siyasetler, bizi kendi içimizde zayıflatmayı hedefliyor. Bilgilerimizi yurt dışındaki sunucularda işleyen ve toplumsal tansiyonları tetikleyen içerikleri ön plana çıkaran bu yapılar, çağdaş çağın görünmez istila ordularıdır. Bugün öbür bir coğrafyada paylaşılan bir içerik, bu platformlar eliyle saniyeler içinde bizim huzurumuza karşı bir silaha yahut finansman kaynağına dönüşebilmektedir.” – Ali Murat Kırık
ÇİN MODELİ VE DATA EGEMENLİĞİ
“Kendi dijital kalesini inşa eden Çin örneği ise, problemin hem ekonomik hem de güvenlik boyutunu en net haliyle ortaya koyuyor. Çin, yabancı platformların data sömürüsüne en baştan set çekerek kendi yerli ekosistemini kurdu ve bugün 1,4 milyar insanın verisini ülke hudutları içinde tutarak devasa bir ekonomik bedelin dışarı akmasını engelledi” diyen Kırık şunları söyledi:
“Türkiye’nin de bu global örneklerden ders çıkararak; Fransa’nın telif zaferini, Brezilya’nın tüzel kararlılığını ve Çin’in data güvenliği modelini birleştiren tez bir maddeyi hayata geçirmesi kaidedir. 158 milyar liralık ekonomik kaybı durdurmanın ve toplumsal yapımızı bu “dijital işgalden” müdafaanın öbür yolu yoktur.”
patronlardunyasi.com