Bir dönemin kozmopolit şehirlerinden bugünün yalnız sokaklarına, Levantenler üzerinden kültürel çöküş hikâyesi

Sözlükler, “Levanten” sözünü “Bir periyot Yakın Doğu ülkelerinde, Osmanlı Devleti topraklarında yerleşmiş yahut evlenerek soyu karışmış Avrupa asıllı kimse” olarak belirtmektedir. Fransızcaya 1575 yılında girdiği söylenen “Levanten” sözcüğünün manası, “Yakın Doğulu; Doğu Akdeniz ülkelerinden olandır.”

“Encyclopædia Britannica”da ise “Levanten”, “Osmanlı devrinde, bilhassa Tanzimat sonrası İstanbul’da ve büyük liman kentlerinde ağırlaşan ve ticaretle uğraşan, Müslüman olmayan azınlıklar” olarak tanımlamaktadır. Lakin bu açıklamada bir yanılgı vardır: Musevi ve Ortodoks Hristiyanlar Levanten olarak tanımlanmazlar. Bu tabir çoklukla Venedik, Cenova ve Ragusa üzere İtalyan kentlerinden gelen Katolik Hristiyanlar ile az sayıda İngiliz, Fransız, Hollandalı, Maltalı ve Katalan yerleşikler için kullanılmıştır. Ahmed Râsim, Levanten için “Tatlı su frenklerinden biri” demektedir.

BİRLİKTE YAŞAMA KÜLTÜRÜNÜN ÇÖZÜLÜŞÜ

Milliyet’in haberine nazaran, bir devir Levanten olarak tanımlanan şahısların artık çok az kaldığını düşünmekteyim. Zira geçmişe göre Yakın Doğu’da ortak yaşama kültürü giderek yok olmaktadır. Bir devir varlıklı bir birlikte yaşama kültürüne sahip olan İstanbul, Selanik, İzmir, İskenderun, Beyrut ve İskenderiye bu özelliklerini kayıp etmekteler, daha doğrusu, kayıp ettiler. 1880’li yılların sonuna gerçek, başta İngilizler olmak üzere, böylesi bir ortada yaşama kültürüne sahip olmayan toplulukların Doğu Akdeniz’e müdahaleleri, binlerce yılda oluşan bu kültürel birlikteliğin sonunu getirdi. Bir insan ömrüyle mukayese edildiğinde bu mühlet uzun görünse de tarih içinde epeyce kısadır. Yok ettikleri bir ortada yaşama kültürüne, bu kere kendi topraklarında, tekrar alışmaya çalışmaktadırlar. Kısa bir müddet evvel İngiltere Başbakanı Hint kökenli Rishi Sunak oldu; bir devir Pakistan asıllı Hamza Harun Yusuf İskoçya Başbakanlığı misyonunu yürüttü. Son günlerde ise New York belediye başkanlığı seçimini büyük bir farkla Pakistan asıllı Zohran Mamdani kazandı. Anlaşılan Batı toplumu, binlerce yıl süren ayrımcı siyasetlerin akabinde kendi içinden çıkan farklı kökenlere sahip insanların idaresini kabul etmeye başlamaktadır.

LEVANTENLERE YÖNELİK EN SERT YARGI

Doğu’nun vakit içinde oluşan renklerinden biri olan Levantenler için en acımasız saldırıyı bir İtalyan yapar. Piemonteli diplomat Antonio Baratta kadar nefret dolu bir yargı ortaya koyan çok az gözlemci bulunur. Antonio Baratta, 1840 yılında Torino’da yayımlanan, İstanbul’u ve İstanbul’da yaşayanları tasvir ettiği metninde şunları söyler: “Gerçekten hiçbir halk, ‘Levanten’ ismi altında bilinen aşağılık, karma güruhtan daha ahlaksız, daha sinsi ve daha az muteber değildir. Geldikleri ülkelere ihanet eden, nereden geldikleri bilinmeyen, vücut ve ruhlarını Türklere satan ve bir de boyun eğen ve vicdansızlığın hudutları olmamasından yakınan, yalnızca isimleri Hristiyan olan insanlar… Bu türlü iğrenç bir toplumdan çıkan soyun ne cins tercüman oldukları kolay kolay düşünülebilir. Satılmışlıkları, Avrupa’ya karşı cehalet ve nefretleri ile kendilerini satmaları Türklere olan anlamsız yakınlıkları çok uygun bilinmektedir. İşin başından beri tüm ölçülerin üzerinde berbat gayeli ve şeytanca işler çevirdiklerini, Türklerle Hristiyanlar ortasındaki müzakerelere fesatlık karıştırdıklarını ve böylelikle Doğu uygarlığını köstekleyip dünyanın yarısını kan ve ateşe atmada katkıları olduğunu argüman etmek hiç de yanlış olmaz.”

BİR DİPLOMATIN SÖZLERİ ÜZERİNE

Hiç kimsenin, hele toplumlar ortası uzlaşıyı sağlamakla misyonlu bir diplomatın, bu türlü bir söylemi olamaz ve olmamalıdır. Anlaşılan Antonio Baratta’yı derinden etkileyen, kendisine yakın gördüğü ve köken prestijiyle yakınlık taşıdığı insanların, yaşadıkları ülkenin idaresine duydukları bağlılık olmuştur.

LEVANTENLERİN İSTANBUL’DAKİ HAYATI

Özellikle İstanbul’un Galata ve Beyoğlu üzere ticaret merkezleri ile Boğaziçi, Adalar ve Moda üzere semtlerine yerleşen Levantenler, din ve lisanlarını korumakla birlikte evlilik yoluyla yerli azınlıklarla akrabalık bağları kurar; vakit içinde Osmanlı gelenek ve göreneklerini benimserler. Devletin müdafaasından faydalanarak değerli bir ekonomik güce kavuşurlar.

Farklı uyruklara mensup ve farklı kiliselere bağlı olmalarına rağmen, azınlık psikolojisine ve akrabalık bağlarına dayanan ortak bir yaşama sistemi oluştururlar. Yerleştikleri semtlerde lokantalar, kafeler, alışveriş merkezleri ve tiyatrolar kurarlar. Geç bir örneğini, bir periyot Kuzguncuk’ta yaşadığım üzere, tatil günleri bulundukları semtlerde tüm aile bireylerinin katıldığı ve “Piyasa” denilen yürüyüşler yaparlar.

KÜLTÜREL VE ENTELEKTÜEL KATKILAR

O günlerin bir anısı olarak, ağır biçimde yaşadıkları Büyükdere’de kıyıya paralel uzanan ve ismi “Piyasa Caddesi” olan bir cadde bulunmaktadır. Onların teşebbüsüyle Franz Liszt, Sarah Bernhardt üzere periyodun ünlü isimleri İstanbul’da konserler verirler.

Levantenlerin kendi lisanlarında eğitim veren okulları vardır. Başta Fransızca ve İtalyanca olmak üzere gazete ve mecmualar yayımlarlar. 1900 yılına gelindiğinde, bu tıpta 129 gazete ve mecmuanın yayın hayatında olduğu ileri sürülmektedir.

SİYASİ KIRILMA VE DAĞILMA

Temel hak ve hürriyetlerin devlet teminatı altına alındığını kabul eden ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupa’ya yakınlaşmasını sağlayan 1839 Tanzimat Fermanı’ndan sonra Levantenlerin ekonomik alandaki yükleri daha da artar. 1908 yılında ilan edilen II. Meşrutiyet sonrasında iktidara gelen İttihatçıların milliyetçi siyasetleri ve Almanya’nın tesiriyle Levantenlerin hayatı güçleşir. 1914 yılında kapitülasyonların kaldırılması ve 29 Ekim 1923 tarihinde Cumhuriyet’in ilanıyla faaliyetleri sonlandırılan Levantenlerin büyük bir kısmı yurtlarına geri döner.

BUGÜNDEN GERİYE KALAN

Günümüzde, başta İstanbul olmak üzere İzmir, Mersin ve İskenderun’da az sayıda Levanten aile yaşamaya devam etmektedir. Levantenlerin Türk argosuna kazandırdıkları “Racon” ve “Faço” sözlerinin yanı sıra, Osmanlı çağdaşlaşmasına yaptıkları büyük katkılar da vardır.

BİR LEVANTENİN HATIRASI

Yıllar evvel, İstanbullu bir Levanten olan Fortunato Maresia’nın “Pera Beyoğlu ve Anılar” isimli kitabını okumuş ve üzerine bir yazı yazmıştım. Levanten denince aklıma bu kitap geldi. Bir daha okudum: Fransız-İtalyan kökenli bir Levanten olan Fortunato Maresia, 1938 yılında Beyoğlu’nda dünyaya gelir. Büyükbabasının babası olan Andrea Maresia, 1846 yılında “S / S Ferdinando I” isimli gemiyle İstanbul’a gelerek Osmanlı Bankası’nda çalışmaya başlar. Üç nesildir İstanbullu olan “Maresia Ailesi”nin Beyoğlu macerası enteresandır.

Tünel’den Taksim Meydanı’na kadar uzanan İstiklâl Caddesi’nin öyküsünü bize aktaran Fortunato Maresia’nın kitabının son sayfasında yazdıkları sahiden hüzün vericidir: “Babam, kışları ‘republique / cumhuriyet’ denilen bir fötr şapka, yazları ise bir hasır şapka takardı. İstiklâl Caddesi’nde yürüdüğümüzde, vakit zaman rastladığı arkadaşlarını selamlamak için devamlı elini şapkasına götürüp onu yavaşça kaldırırdı. Ben ise Taksim’e vardım ve kimseyi selamlayamadım!”

KENDİ MAHALLEMDE BİR YABANCI

Doğduğum ve büyüdüğüm Kuzguncuk’a vakit zaman uğradığımda ben de tıpkı hisleri yaşıyorum. İcadiye Caddesi boyunca, İcadiye Hamamı Yokuşu’na kadar yürüyor, sonra geri dönüyorum. Onca kalabalığın ortasında, bırakın selam vermeyi, tanıdık bir yüze rastlamak bile mümkün olmuyor. Kentlerimizde yaşayan insan sayısı geçmişe göre çok artı, fakat kentli insan sayımız geçmişe göre çok azaldı.

patronlardunyasi.com