Market rafına girmek üretici için kabusa döndü. Bankaların tüketiciden aldığı çeşitli masraf ve kurullar üzere üreticiden farklı isimlerle fiyat isteyen marketler, artık de ‘ürünleri raflara siz yerleştirin’, ‘stok takibini yapın’, ‘mağaza bazlı raf idaresini üstlenin’ demeye başladı. Üreticiler, marketlerin dayatmasının maliyetlerini ortalama yüzde 30 artırdığını söylüyor. Bu ek maliyetin fiyatlara yansıtılması durumunda tüketici eseri daha değerli almış olacak.
12 BAŞKA KOMİTE İSTENİYOR
Büyük zincir marketlere girebilmek için üretici ‘hava parası’ olarak alınan paranın dışında 12 farklı maliyet kalemini üstlenmek zorunda. Bunlar ortasında raf kirası, listeleme (insert) bedeli, teşhir bedeli, promosyona iştirak bedeli, ciro primi, mağaza açılış katkı hissesi, raf işçisi bedeli, aydınlatma, elektrik ve ısıtma masrafları, paklık masrafları, stok idaresi maliyeti, dağıtım maliyeti, zayi (bozulma, fire) bedeli bulunuyor. Üretici bu maliyetleri hesap ederek eser fiyatı belirlemeye çalışıyor. Zincir marketler bu yolla operasyonel maliyetlerini aşağı çekiyor. Yükü direkt üreticinin sırtına bindiriyor.
Bir üretici fabrikasından çıkan 1 kilo eserin 195 TL olduğunu, eserin rafa konulması için istenen maliyetleri de bu sayının içine eklediklerini fakat eserin market rafına 450 TL etiket fiyatıyla konulduğunu söylüyor. Birçok üretici marketlerin dayatmaya başladığı raf yerleştirme ve stok idaresi sistemine ahenk sağlamak için küçük lojistik şirketleri kurmaya ve dışarıdan raf idaresi, sayım ve saha hizmetleri satın almaya başladı.
VADE 12 AYA ÇIKTI
Maliyet yükü dışında marketler üreticiyi vade kıskacına da almış durumda. Zincir marketlerde geri ödeme vadeleri en yeterli ihtimalle 60 günle başlıyor, birtakım eser ve mutabakatlarda bu mühlet 8 aya, hatta 12 aya kadar uzuyor. Üretici hammaddesini peşin alıp, işçi maaşını her ay ödeyip, raf ve operasyon masraflarını üstlenirken sattığı eserin parasını aylar sonra tahsil edebiliyor. Finansman yükü büsbütün üreticinin üzerinde kalıyor.
Konuyla ilgili Sabah Gazetesi’nden Metin Can’a konuşan bir bakliyat firması sahibi, sistemin geldiği noktayı şu sözlerle özetliyor:
“Geçen yıl ödediğimiz raf bedelinin bu yıl iki katı kesilmeye başlandı. İtiraz ederseniz eseriniz raftan indiriliyor. Alternatif satış kanalı yok. İnhisar üzere bir yapı var.” Marketler ise yeni komite bedellerine artan kira, işçi ve güç masraflarını münasebet gösteriyor. Lakin fiyat artışlarının birden fazla vakit maliyet artışının üzerinde gerçekleşmesi, kamuoyunda soru işaretleri yaratıyor. Alanda yapılan son araştırmalara nazaran, üretici ile market rafı ortasındaki fiyat farkı birtakım eserlerde yüzde 100’lere ulaşmış durumda. Örneğin tüm üretim, lojistik ve operasyonel maliyetlerini karşılayarak bir eseri 100 TL’ye zincir markete veren bir üretici, birebir eseri rafta 200 liraya görüyor.
MEYVE VE ZERZEVAT DE TIPKI KISKAÇTA
Sorun sırf paketli eserler ve sanayi üreticileriyle sonlu değil. Meyve ve zerzevat üreticileri de zincir market modelinden önemli biçimde etkileniyor. Zerzevat ve meyve üreticilerinden raf bedeli giriş bedeli, kampanya katkı hissesi, fire oranı kesintisi, iade ve zayi bedelleri, promosyon zaruriliği ismi altında fiyatlar alınıyor. Eser satılamadığında ya da rafta bozulduğunda, bedel tekrar üreticiden kesiliyor. Market neredeyse hiç risk almadan, tüm ticari riski tarladaki üreticiye yüklüyor. Bu nedenle birçok üret-i ci zincir marketlere eser vermekten vazgeçiyor; kimileri üretim alanını daraltıyor, kimileri ise büsbütün üretimi bırakıyor.
BU MODEL ÜRETİMİ DEĞİL ENFLASYONU BÜYÜTÜR
Ekonomi etraflarına nazaran zincir marketlerin maliyetleri aşağıya itip, tahsilatı üstte tutan bu modeli kısa vadede kendi bilançolarını güçlendiriyor üzere görünse de orta vadede üretim kaybı, arz daralması ve daha yüksek fiyatlar olarak iktisada geri dönüyor.
patronlardunyasi.com