Türk bilim insanlarından Geleceğin Deneyi’ne parçacık katkısı

Üniversitenin deneyde yer almak üzere yaptığı müracaatın olumlu sonuçlanması üzerine CERN FCC Çalışma Küme Lideri Prof. Dr. Michael Benedikt ile 2020 yılında işbirliği protokolü imzalandı. Protokol kapsamında, BUÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Fizik Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Cem Salih Ün ve Dr. Öğr. Üyesi Zerrin Kırca ile 7 lisansüstü eğitim öğrencisi, tasarlanacak FCC için teorik ve fenomenolojik çalışmalar yapıyor.

CERN tarafından 2040 yılında başlatılması planlanan çok kapsamlı ve büyük deney için yeni parçacıkların özelliklerini tahlil edip nasıl bir deney düzeneği oluşturulması gerektiğinin çalışmalarını yapan grup, 3 parçacıkla ilgili çalışmaları tamamladı. Takım Higgs Bozonu’nun öteki temel parçacıklarla etkileşmesinin daha hassas belirlenmesine, unsurun en temel yapısının araştırılmasına, süpersimetrik (parçacık fiziğinde uzay-zaman simetrisinin karşılığı) parçacıklar ve karanlık unsur hakkında bilgi sağlanmasına katkı sunuyor.

“HENÜZ YAPILMAMIŞ DENEYLERİ DE YAPABİLME ŞANSI”

Doç. Dr. Ün, yer altına yerleştirilmiş hızlandırıcı deneylerinde çok yüksek güçlere çıkıp parçacıkların çarpıştırıldığını gözlemlemek için daha yüksek güçlere muhtaçlık olabilecek parçacıkların bulmaya çalışıldığını söyledi.

Deneyin uzun yıllar boyunca üstünde çalışıldığını ve bu yüzden daima güncellendiğini belirten Ün, “En son güncellemesini 3-5 sene evvel aldı. Yine başladılar. Bilhassa 10-15 yıl sonra başlayacak çok daha yüksek güçlü bir çarpıştırıcı planlıyorlar.” diye konuştu. Grup olarak deneye yaptıkları katkıya değinen Ün, kelamlarını şöyle sürdürdü:

“Bu deneylerde elde edilmiş sonuçları, daha uygun tahlil edip teorik modellerde bu bulgulara yani gözlenenlere uyan modeller var mı diye bakıyoruz. İleride yapılacak deneyleri, yapılmış üzere simülasyonlarını yaparak o deneyler yapıldığında ‘ne bekleyebiliriz, nereye bakmak, hangi uygulamaları, süreçleri incelemek lazım’ üzere çalışmalarla katkıda bulunmaya çalışıyoruz. Yapılmış deneylerin birebirini bilgisayarımızdaki ortamda oluşturup simülasyonlarını gerçekleştiriyoruz. Bu, şimdi yapılmamış deneyleri de yapabilme talihi veriyor. Bilgisayarlarımızda bunun şartlarını oluşturduktan sonra parçacıklar çarpışınca ortaya neler, ne durumlar çıkacak onun çalışmalarını yapıp sonra sanki hangi modeller burada güçleniyor ya da doğrulanıyor hangi modeller çürüyor, bunların tahlilini yaparak literatüre kazandırıyoruz.”

Ün, araştırma sonuçlarının memleketler arası mecmualarda yayınlandığını ve sonuçlara ait teknik raporlar hazırlandığını söz ederek, deneyin tüm dünyada takip edildiğini, öteki ülkelerden çeşitli kısımlarda bilim insanlarının ve grupların bu deney için çalıştığını aktardı.

“KATALOĞU, YENİ PARÇACIKLAR EKLEYEREK GENİŞLETİYORUZ”

Çalışmaya başladıkları birinci günden bugüne geldikleri evreyi anlatan Ün, birtakım yeni parçacıkların, yapılması planlanan deneyde hangi hassasiyetle ölçülebileceğine dair çalışmaları tamamladıklarını ve bunu yayınladıklarını söyledi.

Ün, çalışmalara birebir minvalde devam ettiklerini vurgulayarak, “Bu da bize bir katalog oluşturuyor aslında. Şu an biz bu kataloğa şimdi gözlemlenmemiş 2-3 parçacığı ekledik. Bundan sonra da bu kataloğu, yeni parçacıklar ekleyerek genişletiyoruz. Bu katalog, bu parçacıklar ne kadar ağır olursa bu yeni deneyde gözlenebilir, hangi etkileşimlere girerse üzere pek çok özelliğini içeren bir katalog olacak. Bir parçacığı kataloğa eklediğimizde o parçacıkla ilgili mevzu kapanmıyor. Bu sefer de daha ne kadar hassasiyete gidilebilir diye hassasiyet tahlilleri yapıyoruz.” sözünü kullandı. Doç. Dr. Ün, dünya nüfusunu ikiye katlayacak kadar şimdi bulunmamış yeni parçacık olduğuna dikkati çekti.

Pek çok parçacık için grubun çalışmalarını sürdürdüğüne dikkati çeken Ün, “Öğrencilerin her biri, öbür bir parçacık ya da diğer bir süreç üzerinden tahlillere devam ediyor ancak burada asıl gayemiz, hassasiyet. Biz oraya bir parçacık da ekleyebilirsek o parçacığı en hassas biçimde gözlemleyebilecek, test edebilecek yolları aradığımız için asıl maksadımız oluyor. Bir parçacık bile çok büyük bir gelişme. Varsayımı olarak biz, önümüzdeki 2-3 yılda en az 4-5 parçacık daha ekleriz diye düşünüyoruz.” değerlendirmesinde bulundu. Dr. Öğr. Üyesi Zerrin Kırca da dünyanın hem güç ölçeği hem de inşa açısından en büyük çarpıştırıcısı için modeller tarafından önerilen birtakım soru işaretlerine yanıt verebilecek parçacıklar üzerine çalıştıklarını söyledi. Deneye başlandığında parçacıklar hakkında takımın bulduğu sonuçlara ne kadar yaklaşılacağı, ne kadar gerçek öngörülebildiğiyle ilgili bir heyecan taşıdıklarını aktaran Kırca, “Bu deneylerde multidisiplinler bir çalışma yürütülüyor. Bunlar da doğal olarak teknolojiye aktarılıyor. Bunları izlemek, takip etmek de çalışmanın bir tarafında yer alıp bunları izleyen ve içinde bulunan şahıslar olarak, bizleri heyecanlandırıyor. En büyük heyecan, öğrencilerin bu alana ilgi duyması.” diye konuştu.

patronlardunyasi.com